Voordracht gehouden ter gelegenheid van de overhandiging van de wisseltrofee en de uitreiking van de medailles van het Ministerie van Nationale Opvoeding en Cultuur aan de laureaten van het interscolair schaakkampioenschap 3e B.P.T.L. - juni 1975.
Tekst: Marcel Merchiers (+1991), licenciaat Germaanse talen en docent aan de hoge school te Hasselt.


Al sinds jaren heeft in iedere school de vroegere eng benepen ‘gymnastiekles’ plaats moeten maken voor een ruim opgevatte sportbeoefening als onmisbaar element in de opvoeding van jonge mensen. Inrichtende machten en schooldirecties hebben royaal geld, tijd en bevoegde leraren voor sport en lichamelijke opvoeding ter beschikking gesteld. Deze brochure wil nu ook laten zien dat het evenzeer pedagogisch verantwoord is hetzelfde enthousiasme aan de dag te leggen voor een denksport als het schaken. Zorgt de sport voor een gezond lichaam, dan het schaken voor een gezonde geest: 'mens sana in corpore sano'.


Het jeugdschaak is de laatste jaren bijzonder sterk in trek gekomen. Het schaakspel, voordien een zondagse bezigheid voor intelligente bezadigde heren, heeft nu ook de jeugd aangesproken en overal ziet men binnen de schaakclubs voor volwassenen jeugdkernen ontstaan. Ook het onderwijs - vooral het secundair onderwijs - schijnt de laatste tijd niet ongevoelig voor het schaakspel, zeker nu het begrip 'creativiteit' tot ons dagelijks taalgebruik is gaan behoren. Maar het creatief schaakspel is nog lang niet ingeburgerd in het vormingsproces van de jonge mensen, zoals b.v. in Nederland waar in het kader van het onderwijs schaaktheorie wordt onderwezen. Deze korte schets die we aan jeugdschaak willen wijden, is de vrucht van enkele jaren observatie in een jeugdschaakclub waar allerhande leeftijdsgroepen hun zaterdagnamiddag al schakend doorbrengen.
Onze aandacht gaat niet naar de schaaktechnische problematiek zoals de theorie van de opening, het middenspel en het eindspel en de daarmee gepaard gaande typische fouten van beginners. We besteden evenmin aandacht aan ontwikkelings-psychologische vraagstukken als b.v. vordering in het schaakspel in de verschillende ontwikkelingsfasen van de jonge mens; of aan correlaties tussen wiskundig denken en schaken, tussen schoolrendement en schaakcarrière. Deze belangrijke, deels opvoedkundige, deels psychologische problemen in verband met het schaakspel zouden een aparte studie vergen.
Onze aandacht gaat naar de pedagogische aspecten van het schaakspel nl. denktraining, vorming en bevordering van attitudes door het intensief beoefenen van het schaakspel.



Al van bij de eerste zetten - zo de opening althans niet slaafs 'uit het boekje' wordt gespeeld - begint het creatieve schaakspel. Als statisch moment bekeken, bestaat creatief schaken in de scherpe observatie van alle operationele elementen van eigen en tegenpartij, op grond waarvan dan een combinatie of een strategie wordt opgebouwd. Maar het is onmiddellijk duidelijk dat zo één moment geen reële voorstelling van zaken is, vermits een schaakpartij normaal zo maar niet met slechts één combinatie wordt gewonnen, doch met een veelheid ervan. Herhaaldelijk moet de hele operatie van observeren en combineren weer worden overgedaan, zodat een reeks van alternatieve strategieën tot stand komt waaruit onder voorzichtig wikken en wegen een keuze wordt gedaan. Een partij met b.v. 10 zetten in het openingsspel, 20 in het middenspel en eventueel 20 in het eindspel is de uitdunning van een heel stel combinaties die in moeizaam observeren, selecteren en combineren zijn tot stand gekomen.
Observeren en inventariseren, gegevens ordenen en structureren tot aanvals-, verdedigings- of offercombinaties; vastgelopen combinaties herzien, corrigeren en herstructureren: het is allemaal 'mental training’ van de beste kwaliteit voor de onderwijssituatie. Hierin doet de leerling toch bestendig hetzelfde. Losse gegevens leert hij combineren tot vaste regels, wetten, structuren en systemen. Daarna leert hij aanvullende, nieuwe elementen integreren, zodat deze regels, wetten, structuren en systemen aangepast en geherstructureerd worden tot genuanceerder, exacter en vollediger gehelen. Een ander hobby aanwijzen die zo harmonisch in het verlengde ligt van de intellectvorming als het schaken zal moeilijk zijn.


Gewoonlijk wordt een partij samen met de partner overgespeeld. Daarbij is het opvallend hoe zowel winnaar als verliezer de partij kritisch analyseren, en vaak de winnaar nog meer dan de verliezer, waarbij de eerste er niet voor terugdeinst middelmatige zetten tot zwakke en zwakke tot foutieve te degraderen.
Een jeugdige schaker die tot deze catharsis in staat is, bewijst zichzelf een ongewone intellectuele dienst omdat hij zich daarmee van geestelijke blindheid en zelfgenoegzaamheid bevrijdt, wel wetende dat winnen onder jeugdigen nog geen garant is voor een goede partij zonder meer, doch nog al eens toe te schrijven is aan de onervarenheid van de partner, die weldra zelf winnaar kan worden. Het vermogen om een gewonnen partij op haar reële waarde te evalueren is een voortreffelijke oefening in het kritisch overzien van een geheel, waarin men de minder geslaagde momenten heeft weten te onderkennen. Men distantieert zich aldus welbewust van zichzelf: een van de moeilijkste dingen die een jonge mens op school te leren heeft.


Een zeer vruchtbare oefening in intellectuele zelfevaluatie is het opsporen van fouten en de correctie daarvan, bij verloren partij. Het is inderdaad niet altijd direct zichtbaar door welke zet de partij werd verloren, maar nog veel moeilijker is het de remediërende strategie te ontdekken die verlies in winst of tenminste in remise had kunnen doen omslaan.
Hiervoor moeten vaak vele alternatieve combinaties van eigen en tegenpartij uitgeprobeerd worden en in de mate dat de tegenpartij knap heeft gespeeld vergt de remediërende tegenstrategie veel denkkracht en schranderheid, zodat nu, eigelijk 'beter' gespeeld wordt dan tijdens de partij zelf. Zo leert men op school van de verbetering van fouten vaak meer dan van de eerste instudering van de stof. En in het leven is het niet anders. Fouten, indien ze doorzien worden, zijn onze beste leermeesters.


Schaken is een spel van veel tijd. Toeschouwers die van schaken niets afweten kunnen het tergend traag verloop van een partij niet lang aanzien. Maar er is ook snelschaak waarbij een partij b.v. binnen de 2 maal 5 minuten afgespeeld moet worden. Men zou dit wel als een karikatuur van het schaken kunnen beschouwen, maar als snelheid van denken is snelschaak helemaal niet karikaturaal.
Al is het op school geen regel dat onder hoge tijdsdruk snel moet gedacht en beslist worden toch komt·het al een keer voor bij toetsen en examens, vooral bij deze die op mondelinge taalvaardigheid zijn gericht. En in bepaalde beroepen is snelheid van denken en beslissen vaak legio. Daarom is snelschaak geen vreemd of ontaard mentaal moment in het vormingsproces van de jonge mens die door deze training op bijzondere situaties in school en leven wordt voorbereid.


Een schaker kan vooruitgang boeken indien hij niet tot de studie van schaaktheorieën en de analyse van modelpartijen bereid is. Jonge schakers zijn zich daar ook van bewust.
Daarom maken ze studie van openingen en hun talrijke varianten, van de specifieke wetten die het midden- en eindspel beheersen, van uit de ervaring bekende valkuilen en succescombinaties en van modelpartijen van grootmeesters.Al is het nu zo dat dergelijke studie voor een gedeelte memorisering van wetten, systemen en combinaties betekent, toch is de inzichtsvorming er niet geringer in. Systemen en combinaties van buiten leren dient immers tot niets, omdat identieke of precies dezelfde situaties waarop ze van toepassing zouden kunnen zijn maar hoogst zelden voorkomen. Veelvuldiger komen voor, analoge of gelijkaardige situaties en dan komt het op het inzichtelijk transfereren aan, van wat men in het model gezien en verstaan heeft. Welnu, dergelijke intellectuele arbeid is schering en inslag in elk studievak. Gegevens opslaan, gegevens inzichtelijk verwerken en gegevens in nieuwe situaties oordeelkundig toepassen is de drieslag van elk waarachtig leren.

Deze vijfvoudige 'mental training', die het schaken voor de jonge mens betekent, is daarom zo betekenisvol omdat er eigenlijk een oude didactische stelregel waar wordt gemaakt, nl. dat daar het meest geleerd wordt, waar spelend geleerd wordt. Bovendien verschalkt het spelkarakter van het schaken op 'speelse wijze' menig recalcitrante jonge mens die tegen harde intellectuele inspanning en training opziet, zodat uiteindelijk schakend gedaan wordt, wat schoolgaand wordt afgewezen.


Is training van het intellect een belangrijk aspect in het vormingsproces, het vermeerderen, eventueel het verwerven, van attitudes is het niet minder. Een attitude is een bepaalde ingesteldheid, een houding, een gezindheid, een gerichtheid.
Prof. Dr. A. De Block omschrijft in zijn werk 'Algemene Didactiek' op pag. 214 de attitude als volgt: “Een stabiele (maar dynamische en veelzijdige of plastische) instelling of gedragswijze, die geleid door intelligentie, genuanceerd tot uiting komt in variërende situaties.”
Welnu, de schaker heeft ruimschoots gelegenheid zich te oefenen in het verwerven of bevorderen van attitudes of gedragswijzen die in diverse situaties van leven en school een belangrijke functie vervullen.


Onder leerattitudes verstaan we die attitudes die bij de studie als het ware de voedingsbodem zijn voor het efficiënt functioneren van het intellect.


Een goed schaker weet dat iedere zet moet verantwoord zijn, ook de tempozet. Wie zo maar 'blokjes schuift' maakt geen kans. Ook weet iedere schaker dat er voor elk schaakprobleem theoretisch en bij voldoende schranderheid een oplossing kan gevonden worden - al vindt hij ze natuurlijk niet altijd. Maar ze is er. Dit vertrouwen in de kracht van de rede, deze overtuiging dat de dingen rationeel te beheersen zijn, is voor ieder studerende een onafwijsbare attitude.
Natuurlijk gaat dit rationalisme niet voor alle terreinen des levens op, zoals onder meer niet voor geloof, moraal en kunst waar rationalistische behoeften en neigingen desastreus kunnen werken. Maar daarnaast zijn er toch heel wat gebieden waar het gericht zijn op inzicht en verantwoording vruchtbaar, ja zelfs noodzakelijk is. Het komt vaak voor dat een leerling, zittend voor een moeilijke Latijnse zin, meent dat er ergens een (druk-)fout moet ingeslopen zijn, of erger nog dat de auteur wel nonsens zal geschreven hebben. Hij krijgt er kop noch staart aan. Wie echter van uit de schaakervaring de overtuiging is toegedaan dat er geen 'nonsensproblemen' bestaan, zal al vlug zijn irrationele houding wijzigen en door analyserend rationeel denken een 'zin' in deze Latijnse zin proberen te vinden. Ook in de zogenaamde wetenschappelijke paradox is een rationele houding de enige uitweg. Men staat b.v. voor tegensprekelijke uitkomsten van een proef. De gemakkelijkheidsoplossing is natuurlijk dat de opgave wel fout zal geweest zijn. Maar een rationele houding zegt echter dat men waarschijnlijk bepaalde elementen over het hoofd heeft gezien.
Net zoals bij de foutenanalyse van een schaakpartij zal de oplossing liggen in een kritisch overdoen van het gehele gebeuren.


Dat een schaakpartij een geweldige concentratie van lange duur vergt is zonder meer duidelijk. Dit is trouwens de reden waarom mensen met nochtans schrandere pointes toch niet tot schaken komen of er vlug van af zien omdat hun deze bereidheid tot langdurige concentratie ontbreekt. Wie studeert moet evenwel deze moed kannen opbrengen. En vaak zijn middelmatige uitslagen of mislukkingen op school niet het gevolg van te weinig intellectuele kracht doch van liet falen op het stuk van aandachtsconcentratie. Veel leerlingen schrikken terug voor het doordenken op een probleem, ze draaien er om heen, fladderen er speels overheen en leren slechts wat aan de oppervlakte. Vandaar die typische leerlingengroep met de opvallende ups en downs - vooral downs, omdat ze slechts af en toe bereid zijn grondig op een stuk leerstof in te gaan.
Op hen is dan van toepassing wat Descartes (1596-1650), Frans filosoof, wis- en natuurkundige ooit schreef, dat niets zo rijkelijk aanwezig is als verstand, maar dat ook niets zo zeer wordt misbruikt als verstand omdat men het eenvoudigweg niet gebruikt. Voor een schaker is deze Cartesiaanse waarschuwing overbodig. Zittend voor zijn schaakbord, weet hij dat hij zijn 'verstand' gebruiken moet, intens en langdurig, op straffe waarvan niet, hij van het bord wordt weggeveegd. Voor hem is de transfer van deze attitude naar het domein van de studie slechts een overstapje.


Hoe schrander een goed schaker zijn combinaties ook opbouwt, toch komt hij vaak voor verrassingen te staan en soms nog wel op een ogenblik dat hij de overwinning binnen zijn bereik meende te zien. In een belangrijke competitie duikt dan plots de beklemmend-grimmige dreiging op van een verloren partij.
Iedere schaker kent die ervaring, maar hij weet ook dat hij zich beheersen moet en niet in een paniekstemming mag vervallen, in welke stemming hij zich licht zou kunnen laten verleiden tot vermetele spectaculaire zetten, die eerder gedicteerd zijn door de psychische ontreddering dan door de heldere schaaklogica. Neen, de enig goede reactie in deze gevarensituatie is die van een desnoods artificieel geforceerd opbod van disciplinering en gevoelsbeheersing. Op die wijze maakt hij dan de weg weer vrij voor het denken, vanwaar de reddende zet, de nieuwe strategie toch zal moeten uitgaan.
De jonge schaker, die onvermijdelijk deze ervaringen meemaakt, kan hieruit leren hoe hij staande voor examenvragen en examentaken die hem wel eens onverhoeds alle bodem onder de voeten kunnen wegslaan, niet hals over kop en holderdebolder aan de beantwoording moet schieten, maar eerst zijn gemoedsrust moet trachten te herstellen om pas dan aan de oplossing te beginnen.


Onder sociale attitudes verstaat men vaste gedragswijzen - bovendien moreel aanvaardbaar - met betrekking tot de evenmens.


Vooraleer schakers de partij inzetten - zoals trouwens bij elke competitiesport - geven ze elkaar de hand en vaak hoort men zeggen: “dat de beste mag winnen”. Dit klinkt toch heel wat anders, dan dat men zou gaan menen dat schakers nogal eigengereide onsociale mensen zouden zijn. Natuurlijk wint iedere schaker graag - wie niet soms? - en laat er dan maar eens een asociale egoïst tussen zitten - waar is die trouwens niet te vinden? - toch kan men zeggen dat schakers zonder rancune gemakkelijk de betere als overwinnaar erkennen.
In een maatschappij waar men vaak met kunst- en vliegwerk, ellebogenwerk en sordide manipulaties achter de coulissen naar boven tracht te geraken, terwijl daardoor bekwamere onder wordt gehouden, heeft deze gezonde competitiegeest, dat de betere onbestreden de overwinnaar mag en moet zijn, voor jonge mensen een hoge morele en humane waarde.


Tegenover het eerder gelaten woord 'competitie' werkt het woord 'agressiviteit' virulent en stekelig. Toch is agressiviteit in het schaakspel niet onsympathiek geladen.
Op een open tornooi speelde een twintigjarige ULB-student tegen een dertienjarige jongen. De partij evolueerde naar remise en werd het uiteindelijk ook. Toen de dertienjarige partner 'remise' voorstelde antwoordde de ULB-student zonder maar enige zweem van arrogantie of geprikkeldheid, op uiterst gemoedelijke toon: 'Non, je veux gagner.' 'Ik wil winnen' is in het schaakspel een hoogst acceptabele vorm van agressiviteit, vooral daarom, omdat deze attitude geen beroep doet of kan doen op onfaire middelen. Er wordt gespeeld ‘ten aanschijn van heel de wereld', uitsluitend met de kracht van geest en karakter. Men strijdt er met eigen middelen, zonder machinaties en met open vizier. Dat men zich op die wijze 'agressief' wil bevestigen moet zelfs hooglijk gewaardeerd worden.
Afwezigheid van deze morele agressiviteit houdt leerlingen vaak in de middelmatigheid. Men moet willen winnen; willen een goed examen maken, willen een stof goed kennen; willen vooraan staan; willen de eerste zijn, al is het in een boerendorp, liever dan de laatste plaats te aanvaarden, al is het dan in Rome.


Schaken is een individuele sport. Met de verantwoordelijkheid voor een gewonnen partij heeft natuurlijk geen enkele schaker last; die draagt hij graag. Maar de verantwoordelijkheid voor een verloren partij kan hij op niemand afwentelen; hij heeft fout gespeeld. In de schaaksport zijn er geen Pilatussen die hun handen in onschuld kunnen wassen. Wie verliest heeft het aan zichzelf te wijten en hij moet die last alleen torsen.
In een wereld waar zovelen zich aan hun verantwoordelijkheid onttrekken en beaat als 'onfeilbaren' en ‘gelijkhebbers' rondlopen, is deze schaakmoraal voor jonge mensen van grote betekenis in hun sociaal gedrag.


Omdat er met geen andere middelen dan met kracht van geest en karakter gespeeld worden, komt de schaker ook gemakkelijk tot de erkenning van, en bewondering voor, superieur talent. Toch is erkenning van andermans waarde niet zo een normaal verschijnsel in het leven. Werk van persoonlijk onbekende auteurs nemen we nog al geredelijk in zijn objectieve waarde aan, maar werk van hen, die met ons in de competitieve running van het leven of het beroep staan, bekijken we overmatig kritisch, zoal niet kwaadwillig of zwijgen het dood.
We maken ons vaak blind voor de maat van hen die onze maat maar enigszins dreigen te doen verkleinen. Daarom is het voor jonge mensen zo belangrijk voor hun sociaal contact dat ze van uit de onbezwaarde waardering voor een uitgesproken schaaktalent, analoge waardering leren op te brengen voor het talent en de bekwaamheid van hun medemensen, al moeten ze met hen de competitie in het beroep aan.


Onder deze attitudes verstaan we vaste gedragingen die niet specifiek aan een bepaalde leeftijd zoals de leerattitudes of aan een bepaald gebied zoals de sociale attitudes, gebonden zijn. Algemene levensattitudes gelden doorheen het ganse leven, onafhankelijk van een bepaalde tijd of plaats.


In iedere schaakcarrière komen er periodes van stagnatie, zelfs van achteruitgang voor. Ook de jeugdige schaker vergaat het niet anders. Hij heeft een bepaald niveau·bereikt en lijkt uitgespeeld. De bekoring is dan groot er mee op te houden. De valabele schaker doet dat echter niet. Moedig speelt hij door, stapt door deze donkere tunnel verder door en aanvaardt de nederlagen als trainingsmomenten voor betere tijden. Jonge schakers die zich zo weten op te stellen bewijzen zichzelf een onschatbare dienst van harding en bekwaming om analoge depressieve momenten in studietijd en leven te overwinnen.


In een schaakpartij komt het voor, dat men positioneel en materieel achterstaat. Hier moet de jeugdige schaker leren de teugels niet te vieren en niet onoordeelkundig te gaan spelen. Integendeel, hij moet een houding aankweken waarin rekening wordt gehouden met de intrede van het 'keerpunt', dat plots verschijnen kan door een fout van de tegenspeler maar vooral door het feit dat hij de reddende zet vindt, als hij maar met het volle opbod de partij blijft verder spelen.
Het is toch al zo dikwijls voorgekomen, dat men een vraag, die zo maar losjesweg wordt gesteld, helemaal niet kan beantwoorden, terwijl men het wel kan op een examen waar de geest alle krachten samenbalt. Dit vertrouwen in het keerpunt is hoogst belangrijk als levensattitude voor de vele gevallen waar we geen uitweg zien tot op het moment dat het 'mirakel' gebeurt.
De spreuk dat ‘tijd raad brengt' bevestigt trouwens dat men niet voortijdig mag verzaken, maar doordoende, de ommekeer kan verwachten.


Natuurlijk kan de kans op een keerpunt geleidelijk aan wegslinken omdat de partner geen fout begaat en men de vondst voor het keerpunt niet kan waarmaken. Wanneer het dan onomstotelijk vast staat, dat onder geen enkel opzicht nog een keerpunt te forceren valt, moet het ook een attitude geworden zijn, dat men niet verder kleinzielig doorspeelt waarvan de enige betekenis uitstel van executie zou zijn. Dan maar de ridderlijke opgave, iets wat bij jongeren zowel als bij volwassen spelers vrijwel algemene regel is.
Achter die opgave zit trouwens een belangrijke attitude, die met transfer naar het leven, betekent, dat men niet blijft kankeren wanneer een promotie ons ontgaat en een concurrent toevalt. Een partij winnen is prettig, maar eenvoudigweg gespeeld te hebben, ook al heeft men verloren, kan ruim zo boeiend zijn. Zo ook ervaren we een promotie als een heerlijk moment in ons leven, maar de oude taak moeten verder zetten, omdat geen promotie volgde, vermindert de zinvolle betekenis van ons leven in genen dele.
Wie zich van het jeugdschaakbord af in grootmoedige aanvaarding heeft geoefend, heeft zich voor het leven bij voorbaat van veel zinledig gekanker bevrijd.


Het gebeurt wel eens, dat ouders en leerkrachten zich bezorgd afvragen of al die schaakactiviteiten niet gaan ten koste en ten nadele van de studie. Het is denkbaar dat dit zou kunnen. En wanneer het al een keer voorkomt, dat onder jeugdig enthousiasme te veel tijd in het schaken wordt geïnvesteerd, moeten de bakens natuurlijk worden verplaatst en moet aan de studie prioriteit worden verleend.
Doch wanneer de studie er niet aanwijsbaar onder lijdt, mag er geen ogenblik aan getwijfeld worden, dat schaakactiviteiten in hoge mate bijdragen tot de vorming van geest en karakter. Wanneer men dan schakers in het algemeen en jeugdschakers in het bijzonder, huldigt en met prijzen vereremerkt, is dat geen ijl en ijdel gedoe. Deze huldiging slaat ergens op. Natuurlijk bezitten alle schakers deze intellectuele en attitudinaal-morele kwaliteiten niet allemaal samen en dan nog in de hoogste potentie, maar toch wel altijd enkele in mindere of meerdere mate zonder dewelke ze trouwens het schaken vlug zouden opgeven of er althans niet veel zouden van terechtbrengen.